https://doi.org/10.51897/interalia/GFIB3085

FULL TEXT PDF

Metaqueerfory w naszym życiu

Piotr Sobolczyk

ORCID icon https://orcid.org/0000-0003-2166-4917

Instytut Badań Literackich PAN

 

Extract

Z pewną taką śmiałością zabieram głos w sprawie rozprawy Katarzyny Lisowskiej Metaforyczność w dyskursie genderowym polskiego literaturoznawstwa po 1989 roku, której jestem jednym z bohaterów. Po pierwsze, w procedowaniu – jeśli można tak się wyrazić – tej pracy brali udział także inni jej boha­terki i bohaterzy: Inga Iwasiów, w książce najczęściej cytowana spośród przedstawicieli nurtu gende­rowego, odróżnionego od studiów gejowsko-lesbijskich i queer, o czym dalej, była recenzentką doktorskiej wersji tej rozprawy; Wojciech Śmieja, bohater zarówno przypisany do studiów gejowsko-lesbijskich, jak i queer, a także do studiów nad męskością (w niewielkim stopniu obecnych w książce, ale niepominiętych), był recenzentem wydawniczym wersji książkowej. Chcę z tego wyciągnąć pewien ogólniejszy wniosek, a może raczej upublicznić – udyskursywnić – pewną informację, zapewne oczy­wistą dla dzisiejszych aktantów teatru nauki specjalizujących się w tej części badań literackich: do niedawna (rozprawę doktorską obroniła Lisowska w 2017) nie było jeszcze tylu osób z tytułami uprawniającymi do recenzowania doktoratów specjalizujących się „plus minus” (zaraz to wytłumaczę) w tej problematyce, by dało się uniknąć podwójnej roli aktora i aktanta w opisie obserwacji drugiego i trzeciego stopnia. Najwięcej uprawomocnionych osób wywodziło się – do niedawna – z nurtu femi­nistycznego. Stąd do przewodów doktorskich czy habilitacyjnych powoływano osoby z nieco roz­mytego i shomogenizowanego zbioru „uwrażliwienia na płeć” (oraz, być może, seksualność), pomi­mo że większość samych aktantów, jak sądzę, jest doskonale świadoma różnic metodolo­gicznych, stylis­tycznych, a niekiedy nawet i etycznych pomiędzy tymi nurtami i niebezproble­ma­tycznej przekła­dalności pomiędzy nimi. Potrzeba jest matką, dlatego i feminizm bywał tu matką, rozumiem więc takie wybory motywowane potrzebą i brakiem, natomiast osobiście sądzę, że więk­szym problemem, choć nie aż tak znów wielkim, było wskazywanie aktantów z innych nurtów jakoś pokrewnych, aniżeli wybór osób będących równocześnie bohater(k)ami pracy. Po drugie, jakkolwiek w polskiej humani­styce praktycznie nie zaistniała problematyzacja kategorii czy metody badawczej zwanej autoetno­grafią, a mająca tradycję sięgającą co najmniej lat 70. – mówię to bez pretensji a czysto diagnos­tycznie – a w polskie myślenie literaturoznawcze mocno wkorzenione są pozyty­wis­tyczne z ducha a wzmocnione silnym paradygmatem strukturalistycznym kategorie dystansu między „podmiotem” a „przedmiotem”, tudzież (skalarna) niechęć do biografizmu i psycho­logi­zowania, jak i (niezbyt skalarna i mocna) do mieszania nauki o literaturze z literaturą – to osoba obeznana w tradycjach światowych zarówno feminizmu, jak i – przede wszystkim – queer doskonale orientuje się, że autoetnografia czy choćby momenty (wtręty?) autoetnograficzne były tam stoso­wane z powo­dzeniem, a też i przyj­mowane ze zrozumieniem, a bez szoku. Opis polskiego dyskursu i autoetnografii w nim skądinąd będzie kiedyś niezmiernie ciekawym zadaniem badawczym. Po trze­cie, Lisowska zwróciła uwagę także na takie momenty autoetnograficzne w badanych dyskursach, choć nienazy­wając ich tym pojęciem, właśnie jako na momenty, mówiąc o „prywatności” i „konfesyj­ności” (oraz o szerszej post­strukturalistycznej kategorii „upodmiotowienia języka”), czyli pojęciami lepiej zadomo­wionymi u nas, ale też odsyłającymi do opisów literatury („nowa prywat­ność”, „kon­fesyjność w auto­biografizmie” itp.), podczas gdy dla fetyszystów „naukowości” samo brzmienie pojęcia „auto­etno­grafia” obiecuje rozkosz uprawomocnienia, definicyjności, instytucjo­nalizacji. Być może wręcz różnica między „pry­watnością + konfesyjnością” a „autoetnografią” stanowi element roz­różnienia feminizmu od queer.

 

Keywords: Katarzyna Lisowska, Metaforyczność w dyskursie genderowym polskiego literaturoznawstwa po 1989 roku

InterAlia